Choroby gruczołu tarczowego - tarczycy - mogą się objawiać zarówno nadmiarem, jak i niedostatkiem produkcji jej hormonów. Dochodzi wówczas do zmian w budowie tarczycy - powiększenia gruczołu (wole) lub zmian jego spoistości, co popularnie określamy jako guzki.

Choroby tarczycy występują 7-krotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn. Przyczyna tego zjawiska nie jest w pełni wyjaśniona. Najprawdopodobniej istotną rolę odgrywa w nich genetyczna predyspozycja kobiet oraz cykliczne przemiany w czynności hormonalnej jajników.

Nadczynność gruczołu tarczowego - choroba endokrynologiczna - jest wywołana nadmierną produkcją hormonów tarczycowych. Choruje na nią około 45 na 100 tys. osób, w tym aż 37 kobiet. Najczęściej dotyka ludzi w wieku średnim, ale może zdarzyć się, choć znacznie rzadziej, w każdym. W etiologii choroby istotną rolę odgrywają zaburzenia immunologiczne, występowanie przeciwciał antyreceptorowych, stymulujących czynności i przerost tarczycy.

Och, jak gorąco!

Stan, kiedy produkcja hormonów przewyższa normę, nazywamy tyreotoksykozą. Ich nadmiar powoduje wiele objawów klinicznych. Występuje znaczne zwiększenie przemiany materii, nasilają się procesy spalania i gwałtownie zwiększa się zużycie tlenu, często nawet o 50% i więcej. Rezultatem jest powstanie w organizmie chorego znacznego nadmiaru energii cieplnej, która musi być jakoś spożytkowana, by nie doszło do poważnego wzrostu temperatury ciała. Organizm wyzbywa się nadmiaru ciepła poprzez zwiększoną potliwość, rozszerzenie naczyń krwionośnych w skórze, co powoduje, że jest ona wilgotna i delikatna (lekarze nazywają ją często aksamitną skórą). Mimo to chorzy stale odczuwają gorąco. Nadmiar procesów spalania, pomimo dobrego apetytu, przyczynia się do utraty masy ciała.

Kłopoty z sercem

Działanie na naczynia krwionośne oraz fakt, że hormony tarczycy pobudzają układ współczulny, powodują rozwój krążenia hiperkinetycznego. Rozumiemy przez to zwiększenie objętości krążącej krwi, przyspieszenie czynności serca, zwiększenie jego objętości minutowej. Klinicznym następstwem tych zjawisk jest tachykardia. Pacjenci opisują te dolegliwości jako nieustanne kołatanie serca. Zaburzenia te mogą doprowadzić do migotania przedsionków, jak również do zastoinowej niewydolności krążenia oraz niewydolności wieńcowej. Migotanie przedsionków, niewydolność krążenia lub niewydolność wieńcowa spowodowane nadczynnością tarczycy jest określane jako zespół tarczowo-sercowy. W przebiegu tyreotoksykozy mogą pojawić się szmery skurczowe nad sercem oraz zmiany w zapisie EKG. W niektórych przypadkach objawy sercowe są jedynymi objawami zaburzeń pracy tarczycy.

Nadczynność tarczycy wpływa też na układ nerwowy. Spowodowane jest to wzmożoną reakcją na adrenalinę. Chorzy są ciągle podenerwowani, niespokojni, pobudzeni ruchowo, wykazują większą wrażliwość i chwiejność emocjonalną. Czasami pojawia się drżenie rąk. Tyreotoksykoza może również nasilać perystaltykę jelit, skutkiem tego dochodzi czasem do wystąpienia biegunek. U kobiet choroba niekiedy zaburza cykl miesiączkowy, powoduje, że krwawienia są bardzo skąpe, nieregularne.

Choroba Gravesa-Basedowa

Nadczynność tarczycy może przebiegać pod postacią choroby Gravesa-Basedowa (około 70% przypadków), wola guzkowego nadczynnego (około 30% przypadków), nadczynnych gruczolaków (rzadko).

W przypadku choroby Gravesa-Basedowa, obok objawów, które są wspólne dla wszystkich schorzeń przebiegających z nadczynnością tarczycy, rozwijają się też zaburzenia charakterystyczne dla tego schorzenia, takie jak: objawy oczne - wytrzeszcz - i obrzęk przedgoleniowy, niekiedy uczucie ucisku na szyi, osłabienie mięśni (szczególnie zaznacza się to przy schodzeniu ze schodów), wypadanie włosów. Mogą pojawić się też bóle w nadbrzuszu.

Objawy oczne są następstwem obrzęków i nacieków zapalnych powstających w obrębie powiek, tkanek oczodołu oraz w mięśniach poruszających gałkę oczną. Nacieki te powodują wytrzeszcz gałek ocznych, czyli nadmierne ich wysunięcie poza brzeg kostny oczodołu. Oprócz defektu kosmetycznego zaburzenie to może upośledzać widzenie, być przyczyną nadmiernego łzawienia i zapalenia spojówek.

Na przedniej powierzchni goleni, zwykle w pobliżu stopy, pojawia się obrzęk i zaczerwienienie. Zmiana ta jest nazywana obrzękiem przedgoleniowym. Miejsce tak zmienione bardzo często powoduje świąd. Usposobienie chorych zmienia się. Są skłonni z byle powodu do płaczu, koncentracja myśli jest upośledzona.

Rozpoznanie nadczynności tarczycy dla doświadczonego lekarza, po stwierdzeniu typowych objawów, nie jest trudne. Rozstrzyga oznaczenie poziomu hormonów w surowicy krwi oraz badanie scyntygraficzne, które polega na oznaczeniu wychwytywania radioaktywnego jodu przez tarczycę. Strukturę wola można również ocenić za pomocą badania USG.

Leczenie - wskazania - przeciwwskazania

Strategię leczenia tyreotoksykozy można podzielić na zachowawczą i radykalną. Leczenie zachowawcze opiera się na podawaniu środków hamujących produkcję hormonów. Radykalne zaś obejmuje leczenie chirurgiczne i leczenie jodem promieniotwórczym.

Do leczenia zachowawczego kwalifikują się przede wszystkim osoby z chorobą Gravesa-Basedowa, z umiarkowanie powiększoną tarczycą, nie zawierającą guzków. Podawanie leków prawie zawsze powoduje poprawę stanu klinicznego pacjenta, a niekiedy trwałe ustąpienie dolegliwości. Chorzy podczas leczenia powinni mieć zapewniony spokój i wypoczynek.

Do leczenia chirurgicznego - wycięcia tarczycy - kwalifikuje się tych, u których leczenie zachowawcze nie dało rezultatów i z różnych względów nie można zastosować terapii z użyciem radioaktywnego jodu. Operowane są przede wszystkim osoby młode, chorzy z objawami uciskowymi spowodowanymi przez duże wole.

Przeciwwskazaniem do leczenia zabiegowego może być podeszły wiek, zły stan ogólny pacjenta. Chory zakwalifikowany do operacji musi być bardzo starannie do niej przygotowany. Warunkiem jest, by przed zabiegiem poziom hormonów nie przekraczał normy. W tym celu podaje się choremu tyreostatyki, czyli leki hamujące produkcję hormonów tarczycy.

Leczenie chirurgiczne powoduje zwykle definitywne ustąpienie choroby, rzadko obserwuje się jej nawrót. Dość często po zabiegu zdarza się jednak przemijająca niedoczynność tarczycy. Wówczas konieczna staje się suplementacja hormonalna.

Leczenie jodem promieniotwórczym polega na doustnym podaniu ściśle określonej leczniczej dawki promieniotwórczego izotopu jodu 131. Poprawa stanu klinicznego pacjenta leczonego tą metodą następuje powoli, w okresie od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Leczenie to jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży. Pacjentki, które zaszły w ciążę i leczą się z powodu nadczynności tarczycy, powinny pozostawać pod szczególną opieką lekarzy specjalistów, ponieważ leczenie, jak i sama choroba matki, niesie ryzyko dla zdrowia płodu.

Uwaga, przełom!

Nie leczona nadczynność tarczycy bądź niesystematyczne leczenie może doprowadzić do groźnego powikłania, jakim jest przełom tarczycowy. Może do niego dojść np. pod wpływem infekcji, zakażeń, stresu, zabiegu chirurgicznego. Przełom tarczycowy charakteryzuje się nagłym początkiem, silnie zaznaczonymi objawami tyreotoksykozy, do których zalicza się wysoką gorączkę, znaczne osłabienie, niepokój ruchowy i psychiczny, znaczny częstoskurcz serca. W późniejszym etapie może dojść do zapaści krążeniowej i utraty przytomności. Stan ten jest ostrym stanem zagrożenia życia i wymaga pilnej interwencji lekarskiej.

Czy wiesz, że

Gruczoł tarczowy (tarczyca) jest umieszczony w dolnej części szyi i składa się z płatów bocznych i cieśni. W gruczole tym zachodzi synteza dwóch hormonów: trijodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4). Produkowane są one w pęcherzykach gruczołu tarczowego, skąd w zależności od zapotrzebowania są uwalniane do krążenia.

Wydzielanie hormonów tarczowych reguluje przysadkowy hormon tyreotropowy (TSH) i podwzgórzowy czynnik uwalniający tyreotropinę - TRH. Nadczynność tarczycy ma ujemny wpływ na wiele narządów i tkanek, szczególnie na ośrodkowy układ nerwowy, układ krążenia, skórę i oczy.