Oczy pacjenta z zespołem suchego oka są zaczerwienione, pieką. Niekiedy dolegliwości mogą być tak nasilone, że wydaje się jakby pod powiekę wpadło ciało obce. W kącikach gromadzi się ciągnąca wydzielina. Powieki sprawiają wrażenie ciężkich, obrzękniętych. Patrzenie sprawia ból, niekiedy razi światło. Dolegliwości nasilają się, jeśli jesteśmy narażeni na zwiększone parowanie łez. Dzieje się tak, gdy przebywamy w pomieszczeniach suchych, silnie wentylowanych czy klimatyzowanych. Również obecność kurzu, parujących substancji chemicznych, a także przebywanie w atmosferze dymu papierosowego podrażnia oczy.

Film łzowy

Łzy to złożona substancja, która w niezwykle wymyślny sposób utrzymuje się na powierzchni oczu. Substancja nazywana łzami w języku fachowym nosi miano filmu łzowego, który składa się z trzech warstw. Pierwszą, najbliższą oku warstwą jest część śluzowa łez. Za jej przyczyną łzy trzymają się powierzchni oka. Następna warstwa, środkowa, to część wodnista. W niej rozpuszczony jest tlen, z którego korzysta nieunaczyniona rogówka. W warstwie tej rozpuszczone są substancje antybakteryjne, które chronią oko przed zakażeniami z zewnątrz. Trzecią, zewnętrzną, jest cienka warstwa tłuszczowa, która ma za zadanie ograniczenie odparowywania wody z łez. Jednocześnie pełni ona funkcje natłuszczającą, smarującą, zmniejszającą tarcie. Tylko niezmieniona budowa filmu łzowego sprawia, że oczy są prawidłowo odżywiane i utrzymywane w dobrej kondycji. Na taki pozytywny efekt działania pracuje wiele gruczołów (znajdujących się na powierzchni oka), które wydzielają poszczególne elementy filmu łzowego.

Komórki kubkowe odpowiadają za produkcję warstwy śluzowej. Gruczoł łzowy produkuje część wodnistą łez. Dzięki gruczołom tarczkowym wytwarzane substancje tworzą warstwę tłuszczową. To ich zaczopowanie jest znane jako gradówka Đ schorzenie dość pospolite. Natomiast gruczoły przyrzęsowe wspomagają produkcję warstwy tłuszczowej. Ich stan zapalny to jęczmień.

Prawidłowa funkcja łez związana jest z ich ciągłym ruchem. Powinny obmywać najbardziej zewnętrzną część gałki ocznej, czyli spojówkę i rogówkę. W ten sposób nawilżają spojówkę powiekową, a następnie uchodzą przez kanaliki łzowe do woreczka łzowego i dalej do przewodu nosowo-łzowego. Przewód ten łączy oko z jamą nosową.

Dlaczego nie ronią łez?

Ograniczone wydzielanie łez występuje:

• w starszym wieku,

• w okresie przekwitania, kiedy zachodzą zmiany hormonalne,

• podczas używania tabletek antykoncepcyjnych,

• w wyniku blizn spojówkowych (po zapaleniach, oparzeniach chemicznych lub termicznych),

• w następstwie przyjmowania niektórych leków.

Zaburzenia w produkcji łez są także objawem towarzyszącym schorzeniom ogólnoustrojowym na pierwszy rzut oka odległym od typowych schorzeń okulistycznych, a więc: w chorobach endokrynologicznych (choroby tarczycy, cukrzyca), reumatycznych (reumatoidalne zapalenie stawów), chorobach dermatologicznych (trądzik różowaty, łojotok), układu nerwowego, nowotworowych itd.

Jak się diagnozuje?

Pacjent podejrzany o zespół suchego oka zostaje poddany przede wszystkim testowi Schirmera, dzięki któremu ocenia się ilość łez wyprodukowanych w ciągu 5 minut. Lekarz okulista umieszcza pod dolną powieką w oku prawym i lewym pasek bibuły o standardowej szerokości i długości, znakowany podziałką co 5 mm. Po odczekaniu 5 minut bibuła nasiąka łzami. Długość mokrej bibuły świadczy o ilości łez. Wynik przekraczający 15 mm jest prawidłowy. Wynik pomiędzy 5 a 10 mm pozostaje na granicy normy i w przyszłości pacjent może wymagać powtórzenia testu. Wynik poniżej 5 mm jest nieprawidłowy. Świadczy on o zbyt małej ilości produkowanych łez.

Kolejnym badaniem jest test stabilności łez. Jego celem jest określenie, jak długo łza pozostaje na powierzchni oka. Pacjent jest sadzany przed biomikroskopem. Do worka spojówkowego okulista wkrapla kroplę barwnika (fluoresceina). Oświetlając oko wiązką światła niebieskiego, prosi o mrugnięcie. Od tego momentu pacjent nie może mrugać. Lekarz mierzy czas między mrugnięciem a pojawieniem się na powierzchni oka miejsc pozbawionych barwnika. Jeżeli barwnik spływa z oka zbyt szybko, świadczy to o nieprawidłowo krótkim czasie pozostawania łez na gałce ocznej. Prawidłowy wynik testu osiąga się wtedy, gdy zmierzony czas jest dłuższy niż 10 sekund. Nieprawidłowy wynik testu jest spowodowany zwykle złą produkcją tej części łez, która składa się z tłuszczów lub śluzu (mucyna).

Te dwa testy mają zasadnicze znaczenie w diagnostyce. Mogą być wykonane w każdym gabinecie okulistycznym. Są proste i niebolesne.

Jak się leczy?

Leczenie zespołu suchego oka polega w dużej mierze na dostarczeniu oczom brakujących łez. W celu uzupełnienia ilości łez w oku stosuje się preparaty określane wspólnym mianem sztucznych łez. W celu uniknięcia dolegliwości muszą być przyjmowane praktycznie do końca życia. Częstość ich podawania jest uzależniona od zaawansowania choroby. W niektórych przypadkach pacjenci używają kropli nawet co 1Đ2 godziny. Preparaty te są bezpieczne. Jedynym ograniczeniem mogą być uczulenia na środki konserwujące zawarte w kroplach. By uniknąć kontaktu z konserwantami, producenci stworzyli opakowania zawierające pojedyncze dawki w mikroampułkach. Pacjenci mają szeroki wybór i sami mogą zdecydować, który z leków przynosi im największą ulgę.

Oprócz stosowania preparatów sztucznych łez leczenie obejmuje działania oszczędzające własne łzy pacjenta. W tym celu można posługiwać się maleńkimi zatyczkami, które wprowadza się do kanalików łzowych, co zamyka drogę odpływu łez. W ten sposób własne łzy pacjenta dłużej pozostają w oku. W przypadku skuteczności postępowania z zatyczkami i poprawy stanu klinicznego oka dostępny jest zabieg zamykania punktów łzowych (początek kanalika łzowego), przez co można uzyskać trwałą poprawę.

Jak dbać o suche oczy?

Ważne jest regularne przyjmowanie kropli. Istotne jest też zachowanie właściwej higieny. Oko chore gorzej broni się przed wirusami i bakteriami. Jest bardziej podatne na różnego rodzaju infekcje. Nie wolno pocierać swędzących oczu, szczególnie niezbyt czystą i wcześniej służącą do czyszczenia nosa chusteczką.

Bardzo ważne jest dbanie o higienę pomieszczeń, w których przebywa osoba z zespołem suchego oka. Wskazane jest częste wietrzenie i prawidłowe nawilżanie pomieszczeń (np. przy użyciu nawilżaczy). Dobrze nawilżone powietrze chroni przed wysuszeniem nie tylko gałki oczne, ale korzystnie wpływa na błonę śluzową nosogardła. W trakcie pracy przed ekranem monitora komputerowego są niezbędne kilkuminutowe przerwy. W ich trakcie należy wykonać kilka mrugnięć, kierując wzrok w odległy kąt pokoju, w którym pracujemy. Można w trakcie przerwy na chwilę zamknąć oczy bądź wykorzystać ten czas na aplikację kropli sztucznych łez. Oczy nie lubią dymu tytoniowego, nawet jeśli jesteśmy tylko biernymi palaczami.

Sposób zakraplania sztucznych łez

• Krople należy aplikować tak, by brzeg kroplomierza nie dotykał do spojówki czy brzegu powieki.

• Po podaniu kropli pojemnik trzeba szczelnie zamknąć. Preparat sztucznych łez powinien być zawsze pod ręką.