Na przestrzeni kilkunastu lat zasady prowadzenia resuscytacji zmieniały się wielokrotnie, a ostatnie wytyczne pochodzą z 2005 r. [1]. Zasób wiedzy personelu medycznego w tym zakresie powinien być więc stale aktualizowany i weryfikowany. W wielu przypadkach, jak wykazują liczne badania, znajomość tematu przez lekarzy i pielęgniarki nie jest zadowalająca [2, 3].  

Celem pracy była ocena wiedzy pracowników medycznych szpitala pediatrycznego w zakresie prowadzenia bezprzyrządowej resuscytacji krążeniowo-oddechowej.

METODYKA

Grupę badawczą  stanowili pracownicy szpitala pediatrycznego, lekarze i pielęgniarki. Udział w badaniu był dobrowolny, a ich uczestnicy wyrazili na nie zgodę. Lekarze anestezjolodzy  zostali z badań wyłączeni.

Narzędziem badawczym był pisemny test zawierający pytania otwarte, sprawdzający wiedzę z zakresu udzielania podstawowych zabiegów resuscytacyjnych (BLS – Basic Life Support) oraz ankieta zawierająca pytania dotyczące znajomości ostatnich wytycznych i uczestnictwa w kursach. Pytania umieszczone w teście sprawdzały znajomość zagadnień dotyczących dorosłego, dziecka i niemowlęcia, ze szczególnym uwzględnieniem zasad uciskania klatki piersiowej (sposób, miejsce i częstotliwość), wykonywania sztucznej wentylacji płuc (liczba oddechów/min) przy zachowanym krążeniu, rękoczynów dla udrożnienia dróg oddechowych, cykli resuscytacyjnych w obecności jednego ratownika lub dwóch oraz zalecanej w wytycznych objętości oddechowej.

Uzyskane wyniki badań poddano analizie statystycznej i przy pomocy testu χ2 Pearsona. Jako poziom istotności przyjęto wartość p<0,005.

WYNIKI

Badaniom poddano grupę 118 pracowników szpitala pediatrycznego (64 lekarzy i 54 pielęgniarki), którzy stanowili około 25% personelu zatrudnionego w tym szpitalu. Badana grupa była niejednorodna pod względem płci (92 kobiety i 26 mężczyzn). Najliczniejszą reprezentację tworzyły osoby w przedziale wiekowym 31-40 lat (n=44). Uzyskane wyniki podzielono w zależności od posiadanej specjalizacji lub profilu zatrudnienia osób biorących  udział w badaniu: P – pielęgniarki, PZ – pielęgniarki zabiegowe (w tym instrumentariuszki i pielęgniarki anestezjologiczne), L – lekarze, LZ – lekarze zabiegowi.

Ponad połowa badanych nie znała definicji dorosłego. Najwięcej nieprawidłowych odpowiedzi dotyczyło miejsca i częstości prowadzenia ucisków klatki piersiowej (zaobserwowano znaczne różnice między grupami pielęgniarek i lekarzy). Stwierdzono brak znajomości postępowania resuscytacyjnego w obecności dwóch ratowników, większy w przypadku pielęgniarek niż lekarzy. Tylko pojedyncze osoby w grupie pielęgniarek znały aktualnie zalecane objętości oddechowe (tab. I).

Znajomość definicji dziecka była równie słaba co znajomość definicji dorosłego. Wśród pielęgniarek zabiegowych wiedza dotycząca resuscytacji dziecka była dwu- trzykrotnie większa niż wśród pozostałych pielęgniarek, natomiast w grupie lekarzy takich różnic nie zaobserwowano i ponad połowa z nich podała prawidłowe odpowiedzi (tab. II).

Najlepiej znana była ankietowanym definicja niemowlęcia, co nie miało żadnego wpływu na lepszą znajomość zasad resuscytacji w tej grupie wiekowej. W odniesieniu do zasad uciskania klatki piersiowej, poza znajomością sposobu ich prowadzenia, wszystkie pozostałe elementy procedury nie były znane większości pielęgniarek obu grup (tab. III).

Zwraca uwagę fakt, że tylko co piąta pielęgniarka ukończyła kursy pierwszej pomocy, wśród lekarzy – co drugi. Znajomość roku aktualizacji wytycznych była niezadowalająca, a źródeł ich pochodzenia – znikoma (tab. IV).

DYSKUSJA

Wiedza badanej populacji pracowników szpitala na temat resuscytacji krążeniowo-oddechowej była wybiórcza. Przeważająca liczba osób (lekarze i pielęgniarki) nie potrafiła określić poprawnie przedziałów wiekowych dorosłego i dziecka. Brak wiedzy w tym zakresie skutkuje niezakwalifikowaniem poszkodowanego do odpowiedniej grupy wiekowej i prowadzeniem resuscytacji niezgodnej z algorytmem. Należy tu wspomnieć, że granica wieku między dorosłym a dzieckiem została zmieniona przez Europejską Radę Resuscytacji (ERC) w 2005 r. Odpowiedzi udzielone przez badaną grupę potwierdzają nieznajomość ostatnich wytycznych.

Wiedza na temat sposobu uciskania klatki piersiowej była wycinkowa, a zróżnicowane odpowiedzi notowano zarówno w grupie lekarzy jak i pielęgniarek. Zasady wykonywania tej procedury zostały ostatnio również zmodyfikowane: za miejsce uciskania uznano „środek klatki piersiowej”, u dzieci i niemowląt zwiększono głębokość uciśnięć mostka na głębokość 1/3 wymiaru przednio-tylnego klatki piersiowej, a u dzieci dopuszczono możliwość prowadzenia ucisków dwoma rękami [1].

Większości pracowników medycznych nie była znana częstość, z jaką powinna być wykonywana sztuczna wentylacja płuc przy zachowanym krążeniu u dorosłego, dziecka i niemowlęcia oraz rękoczynów stosowanych dla udrożnienia dróg oddechowych w tych grupach wiekowych. Tymczasem aktualne wytyczne ERC zaleciły unikanie hiperwentylacji także podczas wentylacji płuc poszkodowanego z zachowanym krążeniem. Niezadowalająca była też wiedza lekarzy i pielęgniarek odnośnie cykli resuscytacyjnych (liczba ucisków: liczba oddechów) w obecności jednego i dwóch ratowników, a jest to jedna z istotnych nowości wprowadzonych przez ERC. U wszystkich poszkodowanych cykle powinny być jednakowe – 30 ucisków:2 oddechy. Proporcje te można zmienić na 15:2 tylko u dzieci i niemowląt, pod warunkiem prowadzenia resuscytacji przez dwóch ratowników [1]. Zalecana objętość oddechowa (6-7 mL kg-1), jednakowa dla wszystkich poszkodowanych, to kolejne bardzo ważne zalecenie ERC. Hiperwentylacja stosowana w zatrzymaniu krążenia pogarsza rokowanie i wpływa negatywnie na przeżycie [1], ale badani lekarze i pielęgniarki nie potrafili w większości podać właściwej wartości objętości oddechowej.

Problem niewystarczającej wiedzy personelu medycznego w zakresie prowadzenia resuscytacji jest szeroko udokumentowany. Wykazano go w badaniach przeprowadzonych wśród lekarzy rezydentów pediatrii [2, 3], pielęgniarek intensywnej terapii [4] a nawet u anestezjologów [5]. Na problem braku wiedzy z zakresu resuscytacji u absolwentów uczelni medycznej wskazały także wcześniejsze badania własne [6].

Niepokojący jest fakt, że tak mało pielęgniarek i niewiele więcej lekarzy uczestniczy w kursach pierwszej pomocy. Europejska Rada Resuscytacji opracowała zunifikowane programy nauczania, które są podstawą organizowanych kursów z zakresu bezprzyrządowej i przyrządowej resuscytacji u dorosłych oraz dzieci/niemowląt [7, 8, 9]. Niestety kursy te nie są obowiązkowe w Polsce, choć ustawiczność kształcenia w tym zakresie podnosi poziom wiedzy i wpływa na efektywność prowadzenia resuscytacji. Wiadomo, iż zdobyta podczas tych  kursów wiedza stopniowo ulega zapomnieniu, ale mimo to jej poziom przez pewien czas jest wysoki [10, 11]. Wytyczne z Utstein zalecają by optymalny okres odświeżania wiedzy z tego zakresu wynosił pół roku [12].

WNIOSKI

1. Wiedza personelu medycznego szpitala pediatrycznego dotycząca resuscytacji krążeniowo-oddechowej jest wybiórcza a znajomość wytycznych niezadowalająca.

2. Szkolenia w ramach kursów pierwszej pomocy obejmują zbyt małą liczbę pielęgniarek i lekarzy.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005. Resuscitation 2005; 67 (Suppl.): 1-189.

2.    Buss PW, McCabe M, Evans RJ, Davies A, Jenkins H: A survey of basic resuscitation knowledge among resident paediatricians. Arch Dis Child 1993; 68: 75-78.

3.    Nadel FM, Lavelle JM, Fein JA, Giardino AP, Deckert JM, Durbin DR: Assessing pediatric senior residents’ training in resuscitation: fund of knowledge, technical skills, and perception of confidence. Pediatr Emerg Care 2000; 16: 73-76.

4.    Anthonypillai F: Retention of advanced cardiopulmonary resuscitation knowledge by intensive care trained nurses. Intensive Crit Care Nurs 1992; 8: 180-184.

5.    Semeraro F, Signore L, Cerchiari EL: Retention of CPR performance in anaesthetists. Resuscitation 2006; 68: 101-108.

6.    Grześkowiak M: Are medical graduates well prepared to do CPR? Resuscitation 2004; 62: 350-351.

7.    Handley AJ, Swain A: Advanced life support manual, Resuscitation Council (UK), London 1992.

8.    Nolan J: Advanced life support training. Resuscitation 2001; 50: 9-11.

9.    Phillips BM, Mackway-Jones K, Jewkes F: The European Resuscitation Council’s paediatric life support course “Advanced paediatric life support”. Resuscitation 2000; 47: 329-334.

10.    Su E, Schmidt TA, Mann NC, Zechnich AD: A randomized controlled trial to assess decay in acquired knowledge among paramedics completing a pediatric resuscitation course. Acad Emerg Med 2000; 7: 779-786.

11.    Gass DA, Curry L: Physicians’ and nurses’ retention of knowledge and skill after training in cardiopulmonary resuscitation. Can Med Assoc J 1983; 128: 550-551.

12.    Chamberlain DA, Hazinski MF: Education in resuscitation: an ILCOR symposium: Utstein Abbey: Stavanger, Norway: June 22-24, 2001. Circulation 2003; 108: 2575-2594.

..............................................................................................................................................................

adres/address:

*Małgorzata Grześkowiak
Zakład Dydaktyki Anestezjologii
i Intensywnej Terapii UM w Poznaniu
ul. Św. Marii Magdaleny 14, 61-861 Poznań
tel.: 0-61 668 78 36, fax: 0-61 668 78 66
e-mail: mgrzesko@ump.edu.pl

otrzymano/received: 22.05.2009
zaakceptowano/accepted: 25.06.2009