Medycyna holistyczna głosi zasadę jedności psychosomatycznej człowieka. Rozumie przez to wzajemny wpływ procesów psychicznych, somatycznych i wegetatywnych. Istotną rolę odgrywają emocje a zwłaszcza lęk, który wpływa na funkcjonowanie chorego od momentu pojawienia się objawów choroby, w trakcie diagnostyki i hospitalizacji aż po okres rekonwalescencji. Ponieważ dobrze udokumentowano związki lęku z bólem, powikłaniami, długością hospitalizacji oraz kosztami psychicznymi zainteresowanie budzi możliwość wpływania na jego nasilenie oraz zwiększenie trafności prostych metod jego badania.

Lęk towarzyszy człowiekowi w ciągu całego życia i jest definiowany jako „negatywna emocja związana z antycypacją niebezpieczeństwa pochodzącego z zewnątrz lub z wewnątrz organizmu”. Według innej definicji jest on „odpowiedzią organizmu na nieznane zagrożenie” [1]. Ostatnio coraz częściej używa się pojęć lęku i strachu zamiennie [2]. Jednak strach definiowany jest jako „obawa przed rzeczywistym niebezpieczeństwem”, podczas gdy lęk wiąże się z zagrożeniem pojmowanym subiektywnie, bez określonego czynnika zagrażającego. Stąd przyczynę strachu odnajdujemy w świecie zewnętrznym, natomiast przyczynę lęku „we wnętrzu” jednostki, w jej osobowości. W pierwszym przypadku jest ona zazwyczaj uświadamiana, natomiast w drugim często niedostrzegalna. Lęk jest strachem przed przewidywanym zagrożeniem, przykrą dla jednostki negatywną emocją wywołaną czynnikiem (sytuacją lub przedmiotem) subiektywnie uznanym za zagrażający. Określono niektóre czynniki warunkujące intensywność i czas trwania lęku w okresie okołooperacyjnym. Zaliczono do nich: płeć żeńską, palenie papierosów, chorobę nowotworową, zaburzenia psychiczne, depresję, pesymizm, ból i chorobę upośledzającą normalne funkcjonowanie [3]. Wnioski z niektórych badań świadczą o tym, że lęk w okresie okołooperacyjnym dotyczy nie tylko samego wyniku leczenia ale także: bólu, śmierci, czy nawet znieczulenia.

Dla większości osób choroba i towarzyszące jej przeżycia są poważnym obciążeniem, gdyż zostaje zakłócona możliwość realizacji wytyczonych uprzednio celów, zagrożone są istotne wartości, pojawiają się dolegliwości fizyczne, którym towarzyszą silne, zazwyczaj negatywne emocje [4]. Chory jest zmuszony do mobilizacji sił psychicznych i fizycznych w celu jak najszybszego powrotu do zdrowia.

Objawy lęku dzieli się na fizjologiczne, psychiczne i behawioralne. Do fizjologicznych należą m.in. przyspieszenie czynności serca i częstości oddychania, wzrost ciśnienia tętniczego i napięcia mięśni, bóle brzucha, parcie na pęcherz. Objawami psychicznymi są: zmęczenie, poczucie zagrożenia, obniżona samoocena, wycofywanie się z kontaktów interpersonalnych, zaburzenia poznawcze. Objawy behawioralne to: niepokój ruchowy, wykonywanie bezcelowych czynności, częste zmiany pozycji, tiki. Poza wymienionymi obserwuje się czasem zaburzenia mowy i bezsenność. Twierdzi się, że niewielkie nasilenie lęku jest użyteczne, gdyż mobilizuje i wzmacnia siły obronne organizmu, podczas gdy lęk paniczny zaburza funkcjonowanie i działa wybitnie dezorganizująco [1, 5, 6]. Ważną zmienną jest tu czas – im dłużej lęk się utrzymuje, tym większe prawdopodobieństwo jego negatywnych konsekwencji: nerwicy lękowej, natręctw lub fobii. W prawidłowym mechanizmie lęk pojawia się w okresie trwania zagrożenia i znika po jego ustąpieniu. Natomiast utrwalenie lęku jest groźniejsze dla człowieka niż bodziec, przed którym lęk ma chronić.

Obecność i nasilenie lęku można potwierdzić przy pomocy specjalnych kwestionariuszy. Nie są one jednak powszechnie stosowane w szpitalach ze względu na uciążliwość dla chorych i personelu, generowanie dodatkowych kosztów i ograniczoną możliwość wykorzystania zebranych danych. Wiąże się to z brakiem programów psychologicznych, edukacyjnych, profilaktycznych lub wspomagających proces leczenia. Wobec powszechnego przekonania, że koszty ponoszone w trakcie badań są niewspółmierne do potencjalnych korzyści, stosuje się je nieomal wyłącznie w badaniach naukowych. Kompromisem pomiędzy czasem wykonania (tym samym – kosztem i uciążliwością) a trafnością wydają się natomiast proste w użyciu metody ankietowe, takie jak wizualna skala analogowa.

Celem pracy było porównanie trzech metod oceny lęku w okresie okołooperacyjnym oraz zbadanie zależności między nasileniem lęku a: płcią, wiekiem, rodzajem operacji i stanem zdrowia chorych.

METODYKA

Badania przeprowadzono u chorych czekających na operacje chirurgiczne i otolaryngologiczne. Z badań wyłączono osoby, które przebyły operację w ciągu ostatnich 20 lat, u których zamierzano zastosować znieczulenie przewodowe, osoby z wykształceniem medycznym lub psychologicznym, przyjmujące na stałe leki uspokajające lub środki nasenne oraz osoby z rozpoznaniem lub podejrzeniem choroby nowotworowej.

W ocenie lęku zastosowano metody ilościowe: Inwentarz Stanu i Cechy Lęku (STAI – State Trait Anxiety Inventory) oraz Wizualną Skalę Analogową (VAS), a także metodę jakościową w postaci skategoryzowanego pojedynczego pytania.

STAI składa się z dwóch „kwestionariuszy samooceny”: X-1 oceniającego poziom lęku-stanu oraz X-2 mierzącego lęk-cechę. Zadaniem badanego jest wybranie jednej odpowiedzi najlepiej odzwierciedlającej jego odczucia spośród 20 krótkich stwierdzeń. Wyniki badania mieszczą się w przedziale 20-80 pkt, a lęk jest tym silniejszy, im wyższa jest punktacja [7].

VAS to metoda zaadaptowana do oceny lęku z metodologii badania bólu. Narzędziem pomiarowym jest 10-centymetrowa miarka, której lewy koniec oznacza nieobecność lęku a prawy – najsilniejszy lęk, jaki można sobie wyobrazić. Zadaniem osoby badanej jest zaznaczenie punktu odpowiadającego aktualnie odczuwanemu lękowi.

Skategoryzowane pojedyncze pytanie to metoda, w której badany deklaruje odczuwanie lub nieobecność lęku (pytanie: „Czy Pani/Pan obawia, boi się czegokolwiek w obecnej chwili?” Odpowiedź: „Tak” lub „Nie”). Ponieważ odczuwanie lęku w przeddzień operacji jest reakcją naturalną, zrozumiałą i akceptowaną społecznie zakładano, że wiarygodność odpowiedzi zostanie zweryfikowana przy pomocy skal STAI i VAS. Wszystkie odpowiedzi „Obawiam się” powinny znaleźć odzwierciedlenie w stosownych wartościach obu tych skal, które zróżnicują je ilościowo. Natomiast odpowiedzi „Nie obawiam się” powinny wiązać się z zaznaczeniem „0” na skali VAS oraz wartościami lęku-stanu w STAI bliskich 20 pkt.

Badania rozpoczynano w przeddzień operacji prowadząc rozmowę kwalifikacyjną, którą poprzedzano pisemną zgodą chorego na uczestnictwo w badaniu. W celu wyeliminowania potencjalnego wpływu kolejności wypełniania kwestionariuszy na wynik badania poziomu lęku połowa zakwalifikowanych do badania chorych wypełniała najpierw arkusze X-1 i X-2 kwestionariusza STAI, a następnie zaznaczała nasilenie lęku na miarce VAS. Pozostali chorzy rozpoczynali badanie od zaznaczenia nasilenia lęku na miarce, po czym wypełniali arkusze. Następnie wszyscy badani udzielali odpowiedzi na pytanie czy odczuwają w danym momencie lęk.

Uzyskane dane poddano analizie statystycznej. Rozkład normalny sprawdzano za pomocą testu Kołmogorowa-Smirnowa dla jednej próby. Różnice pomiędzy grupami badano za pomocą testu t-Studenta dla prób niezależnych. Rozkład zmiennych badano za pomocą testu χ2. Korelacje badano za pomocą statystyki r-Pearsona. Przyjęto, że znamienność występuje przy wartości współczynnika p<0,05.

WYNIKI

Badaniami objęto 38 chorych, 18 kobiet i 20 mężczyzn w wieku 18-60 lat, spełniających kryteria stanu fizycznego wg skali ASA I-II stopnia (tab. I).

Nie stwierdzono, aby kolejność wypełniania kwestionariuszy wpływała na wynik pomiaru lęku. Między osobami wypełniającymi najpierw arkusze X-1 i X-2 kwestionariusza STAI a osobami, których badanie rozpoczynano od oceny natężenia lęku w skali VAS nie stwierdzono istotnych różnic w ocenie: lęku-stanu, lęku-cechy i nasilenia lęku podczas badania VAS.

W dniu poprzedzającym operację większość chorych deklarowała lęk. Spośród 38 osób aż 25 (66%) badanych odpowiedziało twierdząco na skategoryzowane pojedyncze pytanie czy odczuwają lęk w danej chwili.

W oparciu o kwestionariusz STAI ustalono, że poziom lęku-stanu i lęku-cechy wyniósł odpowiednio 44,6±10,5 i 42,9±7,9, natomiast nasilenie lęku mierzonego za pomocą skali wizualnej – 3,7±2,6.

Stwierdzono istotną dodatnią korelację pomiędzy: a) poziomem lęku-stanu według kwestionariusza STAI i nasileniem lęku mierzonego za pomocą skali VAS (r=0,7; p<0,001), b) poziomem lęku-stanu i lęku-cechy (r=0,5; p=0,001) oraz c) poziomem lęku-cechy w kwestionariuszu STAI i nasileniem lęku mierzonego za pomocą skali VAS (r= 0,43; p=0,004).

W grupie 25 osób, które deklarowały odczuwanie lęku stwierdzono, że poziom lęku-stanu i lęku-cechy wynosił odpowiednio 48,6±9,3 i 43,9±8,6, a nasilenie lęku określanego za pomocą skali VAS – 4,9±2,2.

W grupie 13 osób utrzymujących, iż nie odczuwają lęku stwierdzono, że poziom lęku-stanu wyniósł 36,9±8,2, lęku-cechy 41,0±6,3 a średnie natężenie lęku mierzonego za pomocą skali wizualnej – 1,5±1,7.

U osób utrzymujących, że odczuwają lęk stwierdzono istotnie wyższy niż u pozostałych osób poziom lęku-stanu (p<0,001) oraz nasilenia lęku mierzonego skalą VAS (p<0,001) (ryc. 1), nie stwierdzono natomiast istotnej różnicy w poziomie lęku-cechy (ryc. 1).

Wśród badanych kobiet poziomy lęku-stanu i lęku cechy wyniosły odpowiednio 45,6±10,9 i 43,8±8,1, a nasilenie lęku – 4,4±2,6. U mężczyzn poziom lęku-stanu i lęku-cechy wyniósł odpowiednio 43,8±10,4 i 42,1±7,9, a nasilenie lęku – 3,1±2,5. Różnice pomiędzy grupą mężczyzn i kobiet nie były istotne.

Wykazano, iż u kobiet występują istotne dodatnie korelacje pomiędzy poziomem lęku-stanu a natężeniem lęku (r=0,6; p=0,004) oraz pomiędzy poziomem lęku-stanu i lęku-cechy (r=0,6; p=0,003). Podobne wyniki uzyskano u badanych mężczyzn. Stwierdzono silne dodatnie korelacje pomiędzy poziomem lęku-stanu i natężeniem lęku (r=0,8; p<0,0001) oraz pomiędzy poziomem lęku-cechy i natężeniem lęku (r=0,46; p=0,02).  

Kobiety częściej niż mężczyźni twierdziły, że odczuwają lęk. Spośród 18 kobiet biorących udział w badaniu – 15 odpowiedziało twierdząco na pytanie czy odczuwają lęk w danej chwili; na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało zaledwie 10 spośród 20 mężczyzn (p=0,03).

W grupie chorych młodszych (<40. r. życia) na podstawie kwestionariusza STAI stwierdzono poziom lęku-stanu i lęku-cechy odpowiednio 43,2±11,4 i 42,1±7,4, natomiast nasilenie lęku określanego za pomocą skali wizualnej – 3,6±2,6. W grupie chorych starszych (>40. r. życia) poziom lęku-stanu i lęku-cechy wynosił odpowiednio 46,2±9,4 i 43,8±8,5, natomiast nasilenie lęku – 3,9±2,7. Wszystkie różnice pomiędzy grupą młodszych i starszych chorych nie były istotne.

W grupie chorych młodszych stwierdzano istotne dodatnie korelacje pomiędzy poziomem lęku-stanu i natężeniem lęku wyrażanym za pomocą VAS (r=0,77; p<0,001), poziomem lęku-stanu i lęku-cechy (r=0,65; p=0,001) oraz pomiędzy poziomem lęku-cechy i natężeniem lęku (r=0,6; p=0,002).

U chorych starszych podobna korelacja wystąpiła pomiędzy poziomem lęku-stanu i natężeniem lęku (r=0,6; p=0,002). Chorzy w obu grupach wiekowych odpowiadali z podobną częstością na pytanie czy odczuwają lęk: spośród 20 chorych młodszych – 13, a wśród 18 starszych – 6.

W grupie chorych czekających na operacje brzuszne poziom lęku-stanu wynosił 42,6±10,7, lęku-cechy – 44,0±7,7, natomiast nasilenie lęku – 3,9±2,6. U chorych zakwalifikowanych do operacji laryngologicznych wartości te wynosiły odpowiednio 45,6±10,4  42,3±8,2, i 3,7±2,7. Wszystkie różnice pomiędzy grupą chorych czekających na operacje chirurgiczne i laryngologiczne nie były istotne. W przeprowadzonym badaniu nie stwierdzono żadnych istotnych różnic w poziomie lęku u chorych z różną punktacją w skali ASA.

DYSKUSJA

Nie opracowano dotychczas standardów lub wytycznych dotyczących postępowania z chorymi, którzy odczuwają lęk w okresie okołooperacyjnym. Intuicyjne sposoby uspokajania, zazwyczaj werbalne, nie przynoszą pożądanych efektów a wręcz mogą być odbierane negatywnie. W związku z tym poszukuje się metod, które uwzględniając przyczyny powstawania lęku pozwolą na jego złagodzenie. Potrzebne są również skuteczne i proste w codziennym użyciu klinicznym narzędzia dla oceny lęku. Jest to o tyle ważne, że istnieje wyraźna rozbieżność pomiędzy oceną nasilenia lęku chorych dokonywaną przez anestezjologów a oceną kwestionariuszową [8].

Aktualnie „złotym standardem” w ocenie lęku jest Inwentarz Stanu i Cechy Lęku. Użyteczność tego kwestionariusza jest jednak w warunkach klinicznych ograniczona ze względu na stosunkowo złożoną procedurę zbierania i opracowywania danych. Poza tym trudno jest przy jego pomocy badać niewielkie zmiany nasilenia poziomu lęku. W doniesieniach klinicznych opisywane są też inne metody szacowania lęku, między innymi VAS. Jest ona godna zainteresowania ze względu na prostotę formy, łatwość wypełnienia, szybkość oceny oraz możliwość zastosowania przy łóżku chorego. W dotychczas przeprowadzonych badaniach dotyczących zastosowania VAS dla oceny nasilenia lęku, uzyskano istotne korelacje z wynikami oceny lęku-stanu za pomocą kwestionariusza STAI [9, 10].

Wyodrębniono trzy czynniki będące przedmiotem lęku u chorych czekających na operację: strach przed nieznanym, strach przed odczuwaniem dolegliwości oraz strach przed utratą życia. Wartości skali VAS najsilniej korelowały z wynikami kwestionariusza STAI w kategorii „strachu przed nieznanym” [9]. Stąd przypuszczenie, że poinformowanie chorego o istocie choroby i sposobach leczenia, o kolejnych etapach procesu diagnostyczno-terapeutycznego jak również o przewidywanym czasie hospitalizacji mogą zmniejszyć poziom lęku. Należy jednocześnie pamiętać o dostosowaniu formy i ilości informacji do potrzeb danej osoby, aby paradoksalnie nie zwiększyć poziomu lęku [11]. Istnieje również potrzeba prowadzenia badań nad skutecznością informowania, za pomocą różnych form przekazu w określonych grupach, chorych w polskiej populacji.

W niniejszym badaniu potwierdzono, że nasilenie lęku oceniane skalą VAS odpowiada poziomowi lęku-stanu określonego za pomocą kwestionariusza STAI.

Potwierdza to pośrednio korelacja uzyskanych wyników w zakresie poziomu lęku-stanu i lęku-cechy a także nasilenia lęku. Wiadomo, że wysoki poziom lęku jako cechy wiąże się z wysokim poziomem lęku jako stanu tylko w sytuacjach ocenianych przez jednostkę za bardzo zagrażające, natomiast podczas codziennej aktywności taka współzależność nie ujawnia się. Wydaje się również, że zaobserwowana istotna korelacja lęku jako cechy i lęku jako stanu oraz lęku jako cechy i nasilenia lęku w grupie osób młodszych, może świadczyć o subiektywnie większym poczuciu zagrożenia sytuacją niż w grupie chorych starszych. Dzieje się tak pomimo braku różnic w poziomach badanych parametrów.

Wyniki badań własnych potwierdzają przydatność wizualnej skali analogowej do oceny natężenia lęku w dniu poprzedzającym operację. Skala VAS jest prosta w użyciu i nie stwarza problemów interpretacyjnych. Posiada jednak pewne ograniczenia, o których należy pamiętać. Zwraca się uwagę na problem tzw. „wpływu tendencji centralnej” na uzyskane wyniki. W sytuacji niepewności co do udzielenia właściwej odpowiedzi, pojawia się tendencja do unikania ocen ekstremalnych (np. zdecydowanie tak – zdecydowanie nie; wcale – bardzo) i skłanianie się do zaznaczania odpowiedzi bliżej środka skali (np. raczej tak – raczej nie; trochę – umiarkowanie) [10]. Do rozważenia pozostaje także optymalny moment dokonania oceny i wybór osoby badającej chorego tą skalą. Należy też pamiętać, że skala VAS mierząc nasilenie lęku niesie więcej informacji, niż skategoryzowane pytanie o odczuwanie tej emocji.

W prezentowanym badaniu deklaracje chorych odnośnie odczuwania lęku okazały się wiarygodne. Jeżeli chory w odpowiedzi na proste pytanie czy odczuwa lęk, twierdzi „Tak” – należy mu wierzyć i w związku z tym odpowiednio ukierunkować dalsze postępowanie. Okazuje się, że dwie trzecie chorych deklaruje odczuwanie lęku przed operacją. Jest to sytuacja, w której przyznanie się do obawy jest zrozumiałe, nie budzi zdziwienia i nie wiąże się z dezaprobatą. Interesujące natomiast z badawczego punktu widzenia są te czynniki, które sprawiają, że niektóre osoby deklarując nieobecność lęku zaznaczają na skali VAS jego poziom na 3, a w ocenie kwestionariuszowej osiągają wyniki bliskie nawet średniemu poziomowi lęku jako stanu. Przyczyną tego może być potrzeba aprobaty społecznej, dystans do procedury badawczej, brak zaangażowania a także inne czynniki indywidualne.

Lęk przed operacją częściej deklarowały kobiety. Potwierdzenie tego można znaleźć w wynikach innych badań wskazujących wyraźnie, że płeć żeńska jest niezależnym czynnikiem sprzyjającym występowaniu lęku przed operacją u osób dorosłych [3, 6]. Wykazano również większy poziom lęku u kobiet, osób młodych oraz osób nigdy nie znieczulanych lub z wcześniejszymi negatywnymi doświadczeniami dotyczącymi znieczulenia [9]. Niektórzy badacze zastanawiają się, czy rzeczywiście sama płeć predestynuje do określonego poziomu lęku czy raczej utrwalona rola społeczna. Zgodnie z tą hipotezą charakterystyczną i ujawnianą przez mężczyznę cechą jest odwaga, natomiast przyznawanie się do odczuwania lęku jest bardziej akceptowane u kobiet.

Wiele procedur chirurgicznych wiąże się ze szczególnie wysokim poziomem lęku, co dowiedziono w przypadku procedur torakochirurgicznych, otorynolaryngologicznych, kardiochirurgicznych i w chirurgii jamy brzusznej [9, 12]. Średni poziom lęku jako stanu wśród ogólnej populacji dorosłych wynosi 35 pkt, a zmiana wartości tego parametru o ponad 10 pkt jest uważana za istotną klinicznie [13]. W niniejszym badaniu stwierdzono, że średni poziom lęku jako stanu u chorych oczekujących na operacje laryngologiczne jest znacznie wyższy. Na tle populacyjnym chorzy ci mogliby być zaliczeni do grupy osób z wysokim poziomem lęku, jednak nie zaobserwowano istotnych różnic wartości tego parametru pomiędzy chorymi przed operacjami laryngologicznymi i ogólnochirurgicznymi. Wydaje się, że brak różnic może zależeć od szerszej charakterystyki badanej populacji, liczebności próby jak również od odległości między czasem badania a terminem operacji.

Jednym z niezależnych czynników ryzyka występowania lęku przed- jak i pooperacyjnego jest stan ogólny chorego oceniany według skali ASA jako III stopień [3]. Do niniejszego badania włączono tylko osoby ASA I i II i zgodnie z oczekiwaniami nie zaobserwowano różnic w poziomie lęku pomiędzy tymi grupami.

Rozpoznanie czynników wpływających na emocje chorych w okresie okołooperacyjnym może pomóc personelowi w optymalnej organizacji opieki i wsparcia. Dzięki nim lekarze mogą dotrzeć do rzeczywistych problemów chorego związanych z chorobą, wpływających na jakość i efekty leczenia oraz na okres rekonwalescencji. Umieszczenie chorych z wysokim poziomem lęku w pierwszej kolejności w planie operacyjnym przynosi ulgę związaną ze skróceniem stresorodnego oczekiwania na zabieg.

W literaturze dotyczącej badań lęku w okresie okołooperacyjnym nie spotkano się z pracami dotyczącymi wpływu kolejności wypełniania kwestionariuszy na jego poziom. Wykluczenie tego potencjalnego wpływu było istotne, ponieważ skategoryzowane pytanie ujawniało cel badania, co mogło wpłynąć na zafałszowanie wyników. Uzyskane w badaniu wyniki świadczą o nieobecności takiego wpływu.

Podsumowując, w ocenie przedoperacyjnej chorego ważne jest wiarygodne oszacowanie nasilenia lęku. Ocenę tę można przeprowadzić w prosty sposób używając wizualnej skali analogowej. Metoda ta jest kliniczną alternatywą Inwentarza Stanu i Cechy Lęku. Poza tym indywidualna charakterystyka chorego obejmująca płeć, wiek, stan ogólny wg skali ASA i rodzaj operacji może stanowić podstawę do przewidywania podwyższonego poziomu lęku u niektórych chorych. Wyniki badań własnych są pod tym względem zbliżone lub zgodne z danymi z literatury. W celu większego ich uwiarygodnienia wymagane jest zwiększenie liczebności próby.

WNIOSKI

1. Wizualna skala analogowa jest wiarygodną metodą kliniczną pozwalającą na szybką ilościową ocenę nasilenia lęku przed operacją.

2. Kolejność stosowania narzędzi pomiarowych do oceny lęku nie wpływa na wiarygodność wyników.

3. Deklaracja chorego, że odczuwa lęk jest wiarygodną i wystarczającą oceną jakościową.

4. Kobiety częściej niż mężczyźni deklarują obecność lęku przedoperacyjnego.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Aouil B: W świetle psychologii lęku. http://www.zdrowemiasto.pl/

2.    Katzen J: Management of anxiety in the refractive surgery patient. Insight 2002; 27: 103-109.

3.    Caumo W, Schmidt AP, Schneider CN, Bergmann J, Iwamoto CW, Bandeira D, Ferreira MB: Risk factors for preoperative anxiety in adults. Acta Anaesthesiol Scand 2001; 45: 298-307.

4.    Admiraal P, Modzelewska, Wołowicka L: Badania dynamiki lęku okołooperacyjnego. Przegl Psychol 1985; 28: 1103 -1111.

5.    Kałużyński M, Kocur J: Poziom lęku jako stanu bądź cechy u osób z chorobą niedokrwienną serca lub z nadciśnieniem tętniczym. Sztuka Leczenia 2004; 10: 23-29.

6.    Ziębicka J, Gajdosz R: Wybrane aspekty lęku u chorych oczekujących na operację. Anaest Inten Terap 2006; 38: 37-40.

7.    Wrześniewski K, Sosnowski T: Inwentarz Stanu i Cechy Lęku STAI. Polska adaptacja STAI. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa, 1996.

8.    Badner NH, Nielson WR, Munk S, Kwiatkowska C, Gelb AW: Preoperative anxiety: detection and contributing factors. Can J Anaesth 1990; 37: 444–447.

9.    Kindler CH, Harms C, Amsler F, Ihde-Scholl T, Scheidegger D: The Visual Analogue Scale allows effective measurement of preoperative anxiety and detection of patients’ anesthetic concerns. Anesth Analg 2000; 90: 706-712.

10.    Millar K, Jelicic M, Bonke B, Asbury AJ: Assessment of preoperative anxiety: comparison of measures in patients awaiting surgery for breast cancer. Br J Anaesth 1995; 74: 180-183.

11.    Salmon, P: Psychologia w medycynie. Wspomaga współpracę z pacjentem i proces leczenia. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, 2003: 157-158, 176-193.

12.    Nomura M, Saeki S, Ogawa S, Tai K, Kajiwara K: Preoperative questionnaire survey about anxiety of patients for scheduled operation. Masui 2000; 49: 913-919.

13.    Basińska K, Michowska M, Borys B, Bukowska A, Dutka P, Wujtewicz M: The effect of anaesthetic information on the level of preoperative anxiety. Anaesthesiol Intensive Ther 2006; 38: 184-187.

..............................................................................................................................................................

adres/address:

*Wojciech Romanik
II Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Warszawski UM
ul. Banacha 1a, 02-097 Warszawa
tel.: 0-22 599 20 02, fax: 0-22 599 21 01
e-mail: roomanik@gmail.com

otrzymano/received: 18.02.2009
zaakceptowano/accepted: 20.04.2009